Aquacultuur: het recept voor een lekker en duurzaam brokje natuur

In België eten we gemiddeld meer dan 25 kg vis, schelpdieren en schaaldieren per jaar. Een groot deel daarvan wordt ingevoerd. Ten gevolge van de stijgende wereldbevolking neemt de druk op de visbestanden echter almaar toe. Als we in de toekomst dezelfde hoeveelheid proteïnen uit vis, schaaldieren en schelpdieren willen halen, is aquacultuur de enige haalbare piste.

Bert Groenendaal is een Nederlander van origine, maar hij verruilde al lang geleden zijn heimat voor Vlaanderen. Hij is al meer dan 10 jaar bezig met aquacultuur. Dat verhaal begon bij textielfabrikant Sioen Industries, waar Bert nog altijd deeltijds actief is. In 2013 coördineerde hij het AquaValue-project, dat de eerste roadmap voor geïntegreerde aquacultuur voor Vlaanderen opleverde. Die roadmap heeft een belangrijke bijdrage geleverd tot waar we vandaag staan met aquacultuur in Vlaanderen. In 2016 was Bert een van de medeoprichters van At-Sea Technologies (nu AtSeaNova), een dynamische kmo die grootschalige zeewierboerderijen ontwerpt, bouwt en verkoopt over de hele wereld. Hij is daarnaast bij talrijke aquacultuurprojecten betrokken en werkt sinds april 2020 ook als onafhankelijke consultant voor verschillende bedrijven die met aquacultuur bezig zijn.

Foto en profiel Bert Groenendaal

Het interview vond plaats in het prachtige gebouw van De Cierk in Oostende. In de loop van het gesprek kwam Stephanie Debels, managing director van Brevisco, er ook bij zitten. Brevisco is een bedrijf dat inzet op duurzame visserij en aquacultuur, en Stephanie reikte in die context ook een aantal interessante inzichten aan. 

1. Situering

Aquacultuur kende de afgelopen jaren een sterke groei. Traditioneel ligt het zwaartepunt van de aquacultuur in Azië, maar ook in Europa en Amerika wordt in toenemende mate naar de sector gekeken. Het is dan ook essentieel dat we in Vlaanderen deze boot niet missen. 

Belang

Er zijn verschillende redenen waarom aquacultuur een belangrijke rol kan spelen in Vlaanderen. Enkele van die redenen lichten we hieronder kort toe.

1. Voedselvoorziening
Aquacultuur is een veelbelovende sector die kan helpen om in onze voedselbehoefte te voorzien. Momenteel is aquacultuur al goed voor meer dan de helft van de wereldwijde visproductie. Door hier ook in Vlaanderen op in te zetten, worden we voor onze voedselvoorziening minder afhankelijk van invoer uit het buitenland.

De moeilijke omstandigheden op de Noordzee hebben wel een significante impact op de commerciële haalbaarheid van kweekprogramma's. Enkel een beperkt aantal soorten kunnen op grote schaal in de Noordzee gekweekt worden. Het gaat daarbij om mosselen, oesters en zeewieren. 

 2. Duurzaamheid  
Aquacultuur is ook een belangrijke bron voor heel wat ingrediënten en voedingssupplementen. In die context kan de sector inspelen op de stijgende vraag naar duurzaam geproduceerde eiwitten binnen een circulaire economie. 

Daarbij denken we onder andere aan mariene eiwitten voor diervoeding. Momenteel halen we dergelijke eiwitten vooral uit grondstoffen zoals soja. Die grondstoffen halen we echter vooral uit Zuid-Amerika, wat in feite allesbehalve duurzaam is.

3. Werkgelegenheid
Daarnaast kan aquacultuur ook een alternatief bieden voor arbeidsintensieve sectoren zoals de visserij. Traditioneel verblijven vissers soms meerdere weken na elkaar op zee. Aquacultuur schept nieuwe mogelijkheden, waarbij vissers ook vaker thuis kunnen zijn.

Vissers zien niet altijd de kansen die de sector biedt en beschouwen aquacultuur vaak eerder als een dreiging. Het is dan ook belangrijk goed te communiceren en hen hier goed bij te begeleiden. De ervaring leert dat je hen zo heel enthousiast kan maken voor aquacultuur.

Uitdagingen

De komende jaren zal aquacultuur in Vlaanderen evolueren naar meer offshore, meer mechanisatie en meer focus op duurzaamheid. Dat brengt een aantal uitdagingen met zich mee.

1. Meer offshore
Aquacultuur zal zich de komende jaren meer en meer naar de offshore gebieden op zee verleggen. Dat komt onder andere omdat de meeste mensen liever geen kwekerij in hun achtertuin hebben.

Die verschuiving is in principe perfect mogelijk, maar verder op zee betekent ook moeilijkere omstandigheden om te kweken. Dat impliceert dat verder onderzoek absoluut noodzakelijk is. Er lopen dan ook heel wat projecten die hierop inzetten. 

2. Meer mechanisatie
Mechanisatie is van essentieel belang om grootschalige commerciële activiteiten in de aquacultuur te ontplooien. Zonder de juiste technologische middelen zal het niet mogelijk zijn om op een rendabele manier aan aquacultuur te doen op de Noordzee.

Op dit moment beschikken we in Vlaanderen nog niet over aangepaste machines voor aquacultuur op zee. De ontwikkeling van zulke machines is een kostelijk en tijdrovend proces. Het is dan ook belangrijk hier verschillende sectoren (zoals de agrosector, de visserij en de metaalsector) bij te betrekken.

3. Meer duurzaamheid
In het verleden had aquacultuur te kampen met een negatief imago door onder andere de massale kweek in Azië en het gebruik van antibiotica bij de kweek van zalm in Noorwegen. In Vlaanderen hebben we dat veel minder: alles heeft hier een duurzaam en ecologisch karakter.

Dat wil echter niet zeggen dat er geen werk aan de winkel meer is. Zo zijn er heel wat mooie verhalen rond duurzaamheid in de aquacultuur, maar is marktvorming nog vaak een probleem. Om echt op duurzaamheid te kunnen inzetten, moeten we ervoor zorgen dat de afzetmarkt voldoende groot is.

2. Rol van De Blauwe Cluster

De Blauwe Cluster kan op verschillende manieren een steentje bijdragen in de verdere ontplooiing van aquacultuur in Vlaanderen:

  • projecten ondersteunen:

Op dit moment is De Blauwe Cluster al betrokken bij diverse projecten rond aquacultuur en levert daarbij heel goed werk. De nadruk ligt wel vaak op het technische aspect. Voor de realisatie van commerciële initiatieven zijn administratie, veiligheid en het wetgevend kader niettemin ook belangrijk. De Blauwe Cluster kan bedrijven een duwtje in de rug geven door ook op deze aspecten in te zetten.

  • blijven begeleiden: 

De Blauwe Cluster brengt bedrijven samen in diverse interessante projecten, maar mag die na afloop van het project niet loslaten. Na innovatie komt realisatie, en het is belangrijk dat bedrijven dan ook op ondersteuning kunnen rekenen. De Blauwe Cluster kan dat doen door onder andere partnerschappen met andere bedrijven of overheden tot stand te brengen.

  • als brugpersoon optreden: 

In de industrie is er een grote nood aan een organisatie die de verschillende instanties met elkaar in contact brengt. De Blauwe Cluster kan die rol perfect vervullen. Daarnaast is het belangrijk dat De Blauwe Cluster ook nauwe contacten onderhoudt met de buurlanden (waar gelijkaardige projecten lopen) en die warm houdt zodat er gezamenlijke initiatieven opgezet kunnen worden.

3. Vlaamse en Europese ondersteuning

Zowel in Vlaanderen als in Europa erkent men het potentieel van aquacultuur en worden er verschillende initiatieven genomen om de sector de ondersteunen.

In Vlaanderen wordt er met veel belangstelling naar aquacultuur gekeken. Zo biedt het Agentschap Innoveren en Ondernemen (VLAIO) heel wat ondersteuning voor projecten rond onderzoek & ontwikkeling. Daaronder vallen ook de diverse projecten die via De Blauwe Cluster opgezet worden. 

Verder kan je via het departement Landbouw en Visserij ook een aanvraag indienen om subsidies te krijgen van het Europees Fonds voor Maritieme Zaken en Visserij (EFMZV). Dat fonds komt over de brug met financiële middelen voor proefprojecten rond aquacultuur en voor significante investeringen om de productie te verhogen.

Indien een project dergelijke productieve investeringen omvat, kan je bovendien aanvullend nog bijkomende ondersteuning krijgen van de Vlaamse Overheid via het Financieringsinstrument voor de Vlaamse Visserij- en Aquacultuursector (FIVA).

Daarnaast kan je ook voor Europese subsidies in aanmerking komen via Horizon 2020, het Europese kaderprogramma voor onderzoek en innovatie, alsook via INTERREG, het subsidieprogramma van de Europese Unie voor internationale samenwerking tussen verschillende regio's.

De focus ligt met andere woorden op onderzoek, innovatie en schaalvergroting. Voor de effectieve omschakeling naar de markt wordt er momenteel geen adequate financiële ondersteuning voorzien. Om van aquacultuur echt een succes te maken, moeten hier specifiek middelen voor uitgetrokken worden. 

4. Enkele slotbemerkingen

In Vlaanderen zijn er heel wat kleine, middelgrote en grote ondernemingen die geloven in aquacultuur en daar sterk op willen inzetten. Heel belangrijk daarbij is wel dat zij voldoende (financiële) ondersteuning krijgen om op een rendabele manier commerciële activiteiten neer te zetten.

Voor de verdere ontwikkeling van aquacultuur is het verder essentieel dat we technologieën en innovaties ontwikkelen die ons in staat stellen om op een kostenefficiënte manier te kweken. Dat opent perspectieven, want die technologie kunnen we dan ook nog eens exporteren naar het buitenland.

Wat je eigenlijk voor aquacultuur nodig hebt, is vooral kennis om de zee te lezen. Boven de zee kan iedereen kijken, maar onder het water kijken, dat kunnen alleen de mensen die elke dag met aquacultuur bezig zijn. Die kijken letterlijk onder het water en zien wat daar gebeurt.