Naar een duurzaam en geïntegreerd waterbeleid in Vlaanderen

Droogte en waterschaarste zullen de komende jaren alleen maar toenemen in Vlaanderen. We hebben dan ook nood aan een duurzaam en geïntegreerd waterbeleid. We vroegen waterdeskundige Patrick Willems om de huidige situatie even te schetsen, de rol van De Blauwe Cluster hierin toe te lichten en dieper in te gaan op de initiatieven die in dit kader genomen worden.

Patrick Willems is professor aan de KU Leuven, Faculteit Ingenieurswetenschappen, afdeling Hydraulica. Hij is gespecialiseerd in hydrologische extremen en houdt zich in dat verband vooral bezig met overstromingen, droogte en de impact van de klimaatverandering. Hij staat aan het hoofd van een onderzoeksgroep die op heel wat Europese en Vlaamse projecten werken. In die context is hij ook betrokken bij de opmaak van het reactief afwegingskader voor prioritair watergebruik. Hij zetelt ook in de taskforce Droogte binnen de Blue Deal van de Vlaamse Regering. Verder is hij ook nog voorzitter van VLARIO, de koepel van de rioleringssector in Vlaanderen.

Foto en profiel Patrick Willems

1. Situering

De afgelopen jaren kregen we al verschillende keren te maken met extreme droogte en waterschaarste in Vlaanderen. De gevolgen laten zich dan ook voelen. De absolute grondwaterstanden zijn lager dan normaal, en ook heel wat waterlopen hebben te kampen met een laag tot zeer laag waterpeil en debiet.

Oorzaken

De huidige waterproblematiek in Vlaanderen is heel complex, maar we kunnen in essentie drie belangrijke oorzaken aanduiden:

1. Opwarming van het klimaat
Door de opwarming van het klimaat kan de lucht in de atmosfeer meer water opnemen dan voorheen. Dat leidt tot droge periodes aangezien het langer duurt totdat de lucht verzadigd is. Dat betekent dat het minder vaak regent, maar de neerslag wel intenser is.

Het is nog niet helemaal zeker wat de toekomst zal brengen, maar de hoeveelheid broeikasgassen zal daar een belangrijke rol in spelen. Als we er niet direct in slagen de wereldwijde CO2-uitstoot te halveren, dan zou de hoeveelheid neerslag in de zomer mogelijk met 50% afnemen tegen 2100.

2. Hoge bevolkingsdichtheid: 
Daarnaast zorgt de hoge bevolkingsdichtheid in Vlaanderen ervoor dat onze regio bijzonder gevoelig is voor waterstress:

  • de beschikbare zoetwaterreserves moeten over een groot aantal mensen verdeeld worden;
  • door de hoge urbanisatiegraad is er veel verharding, waardoor er weinig regenwater in de bodem terechtkomt;
  • om landbouw, industrie en bebouwing mogelijk te maken, zijn in het verleden heel wat van nature natte gebieden drooggelegd. 

3. Beperkte aanvoer versus hoog gebruik: 
Verder kampen we met een beperkte aanvoer van water en een hoog gebruik:

  • we hebben geen grote rivieren die massaal veel water binnenbrengen; onze rivieren zijn regenrivieren, die tijdens droge periodes snel droog komen te liggen;
  • we beschikken over een groot aantal waterintensieve bedrijven;
  • ook in de landbouw heeft men heel wat water nodig.

Mogelijke oplossingen

Er bestaat voor de waterproblematiek geen mirakeloplossing, maar we kunnen wel verschillende stappen zetten in de richting van een duurzaam en geïntegreerd waterbeheer.

1. De grondwaterlagen aanvullen

  • We kunnen de grondwaterreserves op een natuurlijke manier bijvullen door ervoor te zorgen dat er meer (regen)water in de bodem infiltreert.
  • Daarnaast lopen er experimenten om tijdens natte periodes water kunstmatig te laten infiltreren in de bodem (aquifer storage).

2. Extra capaciteit voorzien

  • We moeten bijkomende buffer- en spaarbekkens creëren die tijdens droge periodes ingezet kunnen worden;
  • Door drooggelegde gronden terug nat te maken, neemt de hoeveelheid water in het natuurlijke milieu weer toe. 

3. Inzetten op hergebruik (circulair water)

  • Als we erin slagen afvalwater in toenemende mate te zuiveren en in te zetten op hergebruik, is er minder zuiver water nodig; 
  • Meer afwegen van welke kwaliteit water nodig is voor welke productieprocessen.

4. Watergebruik in kaart brengen

  • Er is nood aan het stimuleren van bedrijven, landbouw, ... om waterscans uit te voeren;
  • Zo krijgen ze inzicht in watergebruik, en kan gewerkt worden aan procesefficiëntie en waterschaarste maatregelen.

2. Rol van De Blauwe Cluster

De Blauwe Cluster kan op verschillende manieren een steentje bijdragen in de strijd tegen droogte en waterschaarste:

  • als facilitator optreden: 

Bedrijven zijn zich meer en meer bewust van de waterproblematiek, maar ontbreken vaak kennis en kunde. De Blauwe Cluster kan hier bijvoorbeeld de nodige expertise aanreiken, ondersteuning bieden in subsidiemogelijkheden en een handje helpen bij de concrete implementatie van innovatieve technieken op het terrein. Een voorbeeld is het project Smart WaterUse, waarbij men op zoek gaat naar alternatieve bronnen en inzet op hergebruik van water om bedrijven futureproof te maken op het vlak van water.

  • innovatief onderzoek stimuleren:

Om nieuwe oplossingen te vinden, is er vaak heel wat onderzoek nodig. Zo zou ontzilting in de toekomst een oplossing kunnen bieden om nieuwe waterbronnen te genereren, maar op dit moment is het proces nog erg duur en is er nog geen oplossing voor de reststromen. Door verder onderzoek in gebieden zoals ontzilting, scheepvaart en digitalisering te ondersteunen, kan De Blauwe Cluster helpen om valabele oplossingen te ontwikkelen en aan te bieden.

3. Initiatieven op Vlaams en Europees niveau

Vlaamse en Europese beleidsmakers erkennen de problematiek en nemen verschillende maatregelen om de waterschaarste aan te pakken. Hieronder worden enkele initiatieven beknopt toegelicht.

Vlaanderen

1. Blue Deal

  • De Blue Deal is een plan met ruim 70 specifieke acties die Vlaanderen moeten voorbereiden op de droogte van morgen;
  • De Vlaamse Regering heeft hiervoor maar liefst € 500 miljoen vrijgemaakt;
  • De uitvoering wordt gecoördineerd door de taskforce droogte, waar verschillende overheidsinstanties, de provinciegouverneurs en enkele wetenschappers in vertegenwoordigd zijn.

2. Reactief afwegingskader prioritair watergebruik 

  • Het reactief afwegingskader prioritair watergebruik is een instrument waarmee voorzorgsmaatregelen en prioritair watergebruik bepaald kunnen worden in geval van (dreigende) waterschaarste;
  • Deze toolbox wordt momenteel ontwikkeld door de Vlaamse Overheid met maatschappelijke betrokken actoren.

3. Proeftuinen droogte

  • De proeftuinen droogte zijn een projectoproep binnen de Blue Deal voor innovatieve projecten die waterschaarste in Vlaanderen te lijf gaan;
  • De projectsubsidie is bedoeld voor samenwerkingsinitiatieven van minstens drie bedrijven die op een duurzame manier (her)gebruik van water in de bedrijfsvoering opnemen.

Europa

1. Kaderrichtlijn water

  • De Europese Kaderrichtlijn Water trad in werking op 22 december 2000 en zet in op een uniform waterbeleid in de hele Europese Unie; 
  • Concreet is de richtlijn bedoeld om water te beschermen, de ecosystemen in en rond waterlichamen te herstellen, vervuiling in waterlichamen te verminderen en duurzaam watergebruik door particulieren en bedrijven te garanderen;
  • De focus ligt vooral op waterkwaliteit, maar er is ook een verband met kwantiteit: een lagere kwantiteit leidt makkelijk tot slechtere kwaliteit.

2. Green Deal

  • De Europese Green Deal is een routekaart om de EU-economie duurzaam te maken door klimaat- en milieproblemen aan te grijpen;
  • Concreet is het de bedoeling om enerzijds hulpbronnen efficiënter te gebruiken door over te schakelen op een schone, circulaire economie en anderzijds de biodiversiteit te herstellen en de vervuiling terug te dringen;
  • De focus ligt vooral op klimaatmitigatie maar er zitten ook een aantal duidelijke links met water en droogte in het instrument.

4. Enkele slotbemerkingen

Vlaanderen is de watergevoeligste regio in noordelijk West-Europa. Dat brengt talrijke uitdagingen met zich mee. Om tot waardevolle oplossingen te komen, moeten we hier veel middelen in investeren.

Dat gebeurt al, maar er is nog heel wat werk aan de winkel. Op Vlaams vlak kan een handvest voor steden en gemeenten bijvoorbeeld helpen om ook resultaat te boeken op gemeentelijk niveau. En op Europees vlak zijn er nog heel wat grensoverschrijdende issues die aangepakt moeten worden.

De huidige situatie biedt echter ook opportuniteiten. Door de problemen aan te pakken, ontwikkelen we heel wat ervaring en expertise die we in de toekomst mogelijk naar andere regio's kunnen exporteren. Als we ons op de kaart kunnen zetten als dé regio met ervaring in het aanpakken van waterschaarste en droogteproblemen, kunnen we heel wat business creëren in het buitenland.